امروز : جمعه 31 فروردين 1397

وسوسه و چگونگی مقابله با آن ساخت PDF چاپ ارسال به دوست

نگارش : شکوفه رستمی نژاد

برای تحلیل << وسوسه و چگونگی مقابله با آن >> بهتر است در ابتدا ، کوتاه به تعریف اعتیاد و چگونگی شکل گیری آن بپردازیم .

مواد اعتیادآور را در پنج گروه عمده قرار می دهند که عبارتند از :

1-       افیون ها               (opiates)

2-       محرک ها          (stimulants)

3-       آرامبخش ها        (sedatives)

4-       توهم زاها     (hallucinogens)

5-       حشیش              (cannabis)

هر کدام از این مواد دارای علائم و  ویزگی های اختصاصی منحصر بفردی هستند ولی همه آنها در چند خصیصه با هم مشترکند .

1-       همه مواد قدرت ایجاد سرخوشی و نشئگی دارند .

2-       قدرت نشئگی با قدرت اعتیادآوری ماده مرتبط است .

3-       طرز مصرف بر قدرت نشئگی موثر است .

به دنبال مصرف مواد ، وابستگی ایجاد می شود . در واقع تغییری در داخل مغز اتفاق می افتد . یک سری از سلول ها تغییر شکل می دهند و یک سری از سلول ها نیز می میرند یعنی بخشی از مغز تخریب می شود .

مصرف مواد مستقیما" روی مدارها و مراکز پاداش مغز اثر می گذارند . این مراکز در مغز عبارتند از :

-          ناحیه تگمنتال قدامی                                       VTA (ventral tegmental area)

-          هسته آکومبنس                                                   (accumbans nucleus)

-          بادامه                                                                            (amygdala)

-          کورتکس پیش پیشانی                                               (prefrontal cortex)

با مصرف مواد این مراکز تحریک شده و در اثر تحریک احساس بسیار خوبی به فرد دست می دهد . اگر این مراکز خیلی تحریک شوند آسیب دیده و خراب می شوند . به دنبال تخریب مراکز پاداش مغز علائمی در فرد ایجاد می شود . این علائم که در واقع تعریف علمی اعتیاد است عبارتند از :

-          میل و اشتیاق شدید به مصرف ماده (وسوسه - ولع)

-          عدم توان کنترل مصرف

-          احساس اجبار در مصرف ماده

-          محوریت ماده در زندگی (برجستگی مواد)

-          تلاش ناموفق برای جدایی از ماده

فردی که دچار وسوسه یا ولع می شود به اولین مرحله بیماری اعتیاد وارد شده است .

پدیده وسوسه مواد بیشتر از طریق القاء ایجاد می شود (ولع القایی) . یعنی با دیدن علائم و نشانه هایی که یادآور مصرف مواد می باشند شدت می یابد .

وسوسه در بیماران مبتلاء به مت آمفتامین (شیشه) بیشتر دیده می شود . وسوسه به دنبال شرطی سازی پاولفی به صورت خود بخودی و غیر قابل اجتناب ایجاد می شود . یعنی به دنبال محرک های مختلف آغاز شده و اغلب به عود می انجامد . این محرک ها ( بر انگیزاننده ها ) می تواند عوامل درونی یا بیرونی از جمله : افراد ، مکان ها ، اشیاء ،    ها و موقعیت های عاطفی که در طی زمان مصرف با آن ماده همراه بوده اند ، باشند . فردی که در دوره درمان به سر می برد وقتی با یکی از این شروع کننده ها مواجه می شود به فکر مصرف مواد می افتد . این فکر پس از چند ثانیه منجر به ایجاد وسوسه و به دنبال آن مصرف می شود . اغلب معتادان فکر می کنند که قادر به توقف وسوسه و جلوگیری از آن نیستند در حالیکه می توان با شکستن این زنجیره یعنی : برانگیزاننده - تفکر – وسوسه – مصرف ، با استفاده از تکنیک های ساده بر آن غلبه کرد .

با استفاده از فعالیت های از قبل طراحی شده مانند توقف فکر ، پرت کردن حواس ، تغییر موقعیت ، تلفن کردن به یک دوست و ..... می توانند بر وسوسه سوار شوند . احساس وسوسه فقط 30 تا 90 ثانیه طول می کشد .اگر بتوانند این زمان کوتاه را طی کنند ، می فهمند که در مقابل وسوسه ناتوان نیستند . بیماران می توانند بر انگیزاننده های مصرف و وسوسه را در خود شناسایی نموده و با دوری از آنها وسوسه را کاهش دهند .

به دنبال وسوسه ممکن است لغزش اتفاق بیافتد . لغزش به منزله یک دوراهی در جاده است . لغزش را باید بازگشتی گذرا در نظر گرفت که نه فاجعه و نه پسروی است . لغزش فی النفسه آسیب زا نیست اما اگر فرد آن را به عنوان فاجعه  یا شکست در درمان تلقی کند ، می تواند مخرب باشد . احساس گناهی که به دنبال لغزش به فرد دست می دهد ، می تواند منجر به عود (مصرف مجدد ) شود . دلایل بیشماری وجود دارد که فرد را به سمت عود می کشاند . مهمترین آنها می تواند موارد زیر باشند :

1-       استمرار علایم ترک

2-        وسوسه مداوم

3-       تسلیم در برابر استرس

4-       کسالت و بی حوصلگی

5-       احساس پوچی و بی تفاوتی

6-       عود اتفاقی

7-       عناد و لجاجت

8-       میل به لذت دوباره

9-       علامت پایدار خاص (تک موردی)

10-   تلاش برای بازیافت کارکرد

11-   جایگزینی با اعتیاد دیگر

به هنگام تجربه وسوسه موارد زیر کمک کننده است .

1-       فرد براحتی در مورد وسوسه خود صحبت و آن را هنگام ترک پدیده ای طبیعی و جزء فرآیند بهبودی تلقی کند .

2-       احساسات منفی ناشی از وسوسه را در خود بررسی کند .

3-       به هنگام وسوسه افکار سازنده داشته باشد .

4-       برای مهار وسوسه به روش های آنی متوسل شود  مثل حمام آب سرد یا گرم ، تمرکز ، تنفس عمیق ، دعا کردن ، تلفن زدن به آشنایان ، خارج شدن از موقعیتی که وسوسه در آن رخ می دهد و .......

5-       شروع کننده های خود را بشناسد و از آنها دوری کند .

برخی از افراد وقتی با وسوسه مواجه می شوند راه های نادرستی را برای مقابله انتخاب می کنند . مثلا" فکر می کنند مصرف مقدار کمی از ماده ، مصرف داروهای خود سرانه یا نوشیدن الکل مفید می باشد .عده ای  رفتارهای پرخاشگرانه یا آسیب به خود را انجام می دهند . عده ای دیگر صحنه های دوران مصرف را به یاد می آورند . بعضی بازی با ادوات مصرف مانند فندک ، پایپ ، سرنگ و ..... را به عنوان تکنیک مهار وسوسه به کار می برند که متاسفانه همه این راه ها منجر به مصرف مواد می شود .

نکته بسیار مهمی را که باید به آن توجه داشت اینست که عود به یکباره اتفاق نمی افتد بلکه از قبل پیش قراولان عود برای بیمار سان دیده و رژه می روند و شرایط را برای مصرف مهیا می کنند . این پیش قراولان می توانند به صورت افکار زمینه ساز و رفتارهای هشداردهنده خود را نشان دهند . افکار زمینه ساز همان باورهای غلطی است که منجر به یک عمر اعتیاد می شود . مثل : اعتیاد درمان ندارد ، من بدبختم ، شانس ندارم ، درمان سودی ندارد ، تا مواد در بازار هست ترک معنی ندارد و .......

رفتارهای هشدار دهنده نیز شامل : وقت کشی مقابل تلویزیون و ماهواره ، ولخرجی ، بهانه گیری ، بی نظمی ، دروغگویی ، غیبت از محل کار و ...... می باشد .

با توجه به همه مسائلی که گفته شد، فرد می تواند برای کاهش وسوسه اقداماتی را انجام دهد از جمله موارد زیر :

-          از گرسنگی پرهیز کند .

-          احساسات خود را به زبان بیاورد .

-          مهارت << نه گفتن >> را بیاموزد .

-          از عصبانیت پرهیز کند .

-          به طور مرتب در جلسات مشاوره حاضر شود .

-          یا باید پاک باشد یا مصرف نماید ، به دنبال راه سوم نباشد .

-          حداقل در سه ماه اول پاکی به دیگران پیام ندهد .

-          در کارهای منزل مشارکت کند .

-          با ظاهری آراسته در جمع ظاهر شود .

-          به اولین فکری که به سراغش می آید (معمولا" مصرف مواد است) اهمیت ندهد .

-          و موارد دیگر

 

نگارش : شکوفه رستمی نژاد   تاریخ : 91/5/21