امروز : چهارشنبه 29 دى 1395

مواد مخدر (اپیو ئیدها) ساخت PDF چاپ ارسال به دوست

مواد مخدر (اپیو ئیدها)

مقدمه : مواد مخدر کند کننده فعالیتهای سیستم اعصاب مرکزی بوده و در گروه مواد سستی زا طبقه بندی می شوند . این مواد مسکن درد ، کاهنده استرس و شدیدا" اعتیادآورند . معمولا" ایجاد سرخوشی و نشاط می کنند . مواد مخدر(اپیو ئیدها) هم به صورت طبیعی یافت شده مانند تریاک که از بوته خشخاش به دست می آید و هم به طور مصنوعی و شیمیایی در آزمایشگاهها تولید می شوند . برخی از مخدرها مانند کدئین ، مورفین و متادون ارزش استفاده پزشکی و درمانی دارند ولی مصرف بی رویه و نابجای آنها بدون تجویز پزشک خطراتی را به دنبال دارد .

در زبان انگلیسی واژه drog هم به معنی دارو و هم ماده مخدر به کار می رود. این مسئله شاید از آنجا ناشی می شود که در ایام گذشته از مواد مخدر مانند تریاک و آلکلو ئیدهای آن در قرنهای اخیر (مانند کدئین و مورفین) به عنوان دارو استفاده شده و کاربرد پزشکی داشته است . همچنین بیانگر این مطلب مهم است که مرز بین دارو و وابستگی به آن بسیار اندک بوده و استفاده نابجا از داروهای مخدر پیامدهای ناگواری از جمله اعتیاد و بیماری های ناشی از آن به دنبال خواهد داشت. سعی ما بر این است که در این تاپیک شما را با انواع مواد مخدر و عوارض آن آشنا نماییم .

1-تریاک

تریاک به شکل ماده قهوه ای تیره رنگ و به شکل پلاستیک است . تریاک شیره آلکالویید داری است که از تیغ زدن گرز خشخاش و لخته شدن شیره خشخاش نارس بدست می آید . تخمدان حاوی دانه های خشخاش ، بیضی شکل است که گلبرگهای صورتی رنگ دارد . وقتی این گلبرگها رو به پژمردگی می رود با تیغ زدن تخمدان نارس ، عصاره شیری رنگی شروع به تراوش می کند که در مجاورت هوا به صورت دلمه شده پس از گذشت یک شبانه روز به رنگ قهوه ای و گاهی سیاه در می آید و به حالت صمغی چسبیده بر جدار خارجی تخمدان باقی می ماند که آنرا تراشیده و جمع آوری می کنند .

نام علمی گیاه خشخاش پاپاور سومنیفروم(papaver somniferom) می باشد . این گیاه را در زبان فارسی کوکنار و در انگلیسی poppy و صمغ جمع آوری شده را تریاک که از تریاکا (theriaca) یونانی گرفته شده و در عربی افیون ، ابیون ، تریاق ، دریاق و در انگلیسی (opium) می نامند . ابیون و افیون نیز از ریشه یونانی اپیون (opion) اقتباس شده است .

تاریخچه تریاک

گیاه خشخاش از ناحیه آسیای صغیر به یونان منتقل شده ، اگر چه در بعضی منابع آمده است که در اروپا مجارها اولین ملتی هستند که با گیاه خشخاش آشنا شده اند و گیاه شناسان این کشور، این آشنایی را از هزار و دویست سال قبل از میلاد می دانند . ولی هومر شاعر نابینا و حماسه سرای یونانی که احتمالا" 600 سال قبل از میلاد می زیسته در آثار خود از گل خشخاش یاد می کند که در باغهای شهر روم کشت می شده و چون یونانیان زمان سقراط یعنی حدود چهار صد سال قبل از میلاد از تاثیرات طبی تریاک سخن گفته اند ، می توان گفت که حداقل آشنایی یونانیان با تاثیرات طبی مخدرها به چند سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد .

بقراط در چهارصد سال قبل از میلاد مسیح و نئوفراست در همان تاریخ از تریاک برای درمان اسهال و رفع درد استفاده می کرده اند . از نوشته های پاپیروس برمی آید که مصری ها از زمانهای قدیم اپیوم استعمال می کرده اند و اسم (thebaica) مشتق از شهر (thebes) است که در آنجا خشخاش نیز می کاشتند .

در ژاپن تا قرن پانزدهم میلادی گیاه خشخاش کشت نشده بود ، در دایره المعارف بریتانیکا آمده که تریاک در قرن هفتم قبل از میلاد مسیح در چین کشت می شده و به وسیله ترکها و عربها در قرون 6و7 به چین برده شده و تا قرن هفدهم میلادی برای تسکین دردها و به طور محدود مورد استفاده بوده است . در قرن هیجدهم میلادی مصرف دارویی تریاک در دنیا حدود 1700 تن بود. اگر چه خوردن تریاک در چین ، ایران و سایر نقاط به طور محدود رایج بود ، ولی کشیدن و دود کردن تریاک از قرون 17 و 18 میلادی توسط کمپانی هند شرقی انگلستان ابتدا در چین و هندوستان و سپس در ایران رواج یافت .

تاریخچه تریاک در ایران

در ایران کشت تریاک در دوره سلسله صفویه برای مصرف داخلی گسترش سرسام آوری داشته ، تا حدی که بعضی از پادشاهان این سلسله هم معتاد بودند ، ولی با دقت در اشعار شعرای پیش از این تاریخ ، گویا ایرانیان پیش از این دوره هم تریاک خواری داشته اند . تاورنیه و شاردن که در زمان صفویه از ایران دیدن کرده اند، می نویسند: خوردن تریاک و کوکنار در ایران رایج است . فریر (freyer) طبیب و جراح کمپانی انگلیسی هند شرقی که در سال 1087 هجری قمری (1666 میلادی) از ایران دیدن کرده ، در سفرنامه خود می نویسد : "ایرانیان هر وقت بخواهند کیفور شوند، تریاک مصرف می کنند." و اضافه می نماید:" که معتادین می توانند مقدار زیادی از این ماده را مصرف کنند، بدون آنکه ناراحتی پیدا نمایندو آنها حالتی شبیه به مستی پیدا می کنند."

استعمار انگلیس پس از به زانو در آوردن هند ، بر آن شد که میان لندن و هندوستان خط ارتباطی تلگراف برقرار کندو برای این هدف می بایست از ایران بهره می گرفت . بنابراین، موضوع را به ناصرالدین شاه گوشزد کرد و آنرا عملی ساخت و از اینرو سیم بانان و کارگران هندی ، از بزرگترین عوامل گسترش و آموزش تریاک کشی در ایران گردیدند و خراسان دروازه تریاک کشی شد ، به طوری که از سال 1230 هجری شمسی پیشقراولان قاچاق این ماده مخدر در لباس دراویش هندی در خراسان و کرمان پراکنده شدند و به تریاک کشی پرداختند . این سوداگران انگلیسی بودند که از یکسو به طور غیر مستقیم سعی در تشویق کشت و تولید بیشتر تریاک نموده و از سویی دیگر تریاک کشی را در سطح گسترده ای در سراسر ایران گسترش دادند تا بتوانند سلطه خود را در کشورهای تحت استعمار بیشتر کنند . همراه با رشد استعمار در جوامع در حال توسعه، کشت خشخاش و اعتیاد به تریاک نیز در روستاهای ایران متداول گشت و خرید و فروش آن معمول گردید و از آنجا که انگلیسی ها تریاک ایران را به قیمت خوبی می خریدند، کشاورزان از کاشت گندم و دیگر محصولات کشاورزی دست کشیده و قسمت زیادی از کشتزارها را به کشت خشخاش اختصاص دادند ، به طوری که تریاک به صورت یکی از مهم ترین کالاهای صادراتی ایران درآمد. سرانجام در 1329 ه.ش رژیم وقت( رژیم پهلوی) به منظور کنترل تریاک و در واقع حفظ منافع مادی خود قرارداد انحصار تریاک را به تصویب می رساند . هر چند این قانون ظاهرا" در جهت کاهش میزان مصرف این ماده و مبارزه با آن وضع گردیده بود ولی عملا" مردم را به تریاک کشی دعوت و تشویق می نمود ، زیرا در بخشی از این قرارداد مقرر گردیده بود که دولت موظف است سوخته تریاک را پس از مصرف ، جمع آوری کند و در ازای هر مثقال سوخته تریاک مبلغی هم به عنوان حق الزحمه به تحویل دهنده پرداخت نماید . در سالهای جنگ جهانی دوم و پس از آن قاچاق مواد افیونی و اعتیاد به آن رواج بیشتری پیدا می کند، تا آنکه در سال 1334 ه.ش قانون منع کشت خشخاش و جلوگیری از مصرف غیر طبی تریاک از تصویب مجلس گذشت و در سال 1348 دولت وقت ، قانون منع کشت خشخاش را لغو کرده و قانون کشت محدود خشخاش و سهمیه کوپن تریاک را جایگزین آن نمود . خلاصه آنکه استعمال تریاک در دوران قاجاریه و سپس در زمان خاندان پهلوی گسترش یافت و علاوه بر تریاک ، مصرف هرویین نیز معمول شد که این ماده را در حدود سال 1960 میلادی (1339 ه.ش) یک داروساز ایرانی از آلمان به ایران آورد .

انواع تریاک

تریاک خام : که عبارت است از شیره خود بخود غلیظ شده گرزهای خشخاش که بدون توجه به میزان آن ، جز برای بسته بندی و ارسال ، دستکاری دیگری در آن نشده باشد.

تریاک عمل شده : طبق تعریف لاهه، تریاک عمل شده یا پرورده محصولی است که از تریاک خام با یک سری عملیات خاص مانند حل کردن ، جوشاندن ، بو دادن و تخمیر برای استعمال غیر طبی تهیه می شود .

تریاک پزشکی : تریاکی که مقدار(دوز) آن مشخص بوده و برای مصارف درمانی و پزشکی کاربرد دارد .     

مشتقات تریاک

در تریاک حدود 25 نوع آلکالوئید وجود دارند که شش نوع آن بیشتر از بقیه در تریاک یافت می شوند که عبارتند از : مورفین(3تا 23 درصد)، کدئین( 5/. درصد)،پاپاورین(1/. درصد)، نارسئین(1/. درصد)، نارکوتین( 7درصد)، تبائین( 3/. درصد) . هر چه مقدار مورفین موجود در تریاکی بیشتر باشد می گویند آن تریاک دارای مرغوبیت بیشتری است .

سبب شناسی

علت های اعتیاد به تریاک زیاد است . بطور کلی کنجکاوی و فشار های اجتماعی قویترین عوامل برای شروع استفاده از مواد مخدر است . افرادی که در طبقات اجتماعی-اقتصادی پایین قرار دارند، در خطر بیشتری برای اعتیاد به تریاک هستند، اما اعتیاد به تریاک به طبقات اجتماعی-اقتصادی بالا هم گسترش یافته است و متاسفانه در قشر تحصیل کردههم رو به گسترش است . در دسترس بودن تریاک و استفاده قبلی از مواد روانگردان مانند حشیش یا قرص های اکستازی ، شخص را به استفاده از تریاک مستعد می نماید . بعضی ها معتقدند که سیگار روزنه ای برای ورود به دنیای مواد مخدر است . افرادی که پدر و مادر آنها از هم جدا شده اند و افرادی که یکی از اعضای خانواده شان معتاد هستند ، بیشتر در معرض خطر اعتیاد می باشند . سه چهارم از نوزادانی که از مادران معتاد متولد می شوند علائم قطع ماده مخدر را تجربه می کنند و اعتیاد نوزادان و شیر خواران از معضلات اجتماعی بسیار دردناک برای هر جامعه است . نزدیک به نود درصد از معتادان به تریاک یک اختلال روانی مشخص دارند که این اختلال در اغلب موارد افسردگی است . شخصیت ضد اجتماعی ، هنجار گریزی و اضطراب هم از اختلالات شایع در میان معتادان به تریاک است .

نحوه تاثیر تریاک بر بدن

آلکالوئیدهای تریاک اثرشان را با چسبیدن به گیرنده های خود در دستگاه عصبی اعمال می کنند . در سال 1974 میلادی یک عامل داخلی با اثرهایی شبیه به تریاک کشف شد و انکفالین  نام گرفت . چندین شکل از این ماده از مغز جدا شد که در کل آنها را آندورفین نام نهادند . آندورفین ها در انتقال عصبی شرکت داشته و برای از بین بردن درد در بدن به کار می روند . هنگامی که شخص دچار صدمه جسمی می شود ، این مواد بطور طبیعی آزاد می شوند و مسئول از بین بردن درد در مواقع صدمه حاد به بدن هستند . مورفین محلول در چربی است و در نتیجه در مدت زمان کوتاهی از سد مغزی عبور نموده و شروع اثر آن سریع می باشد . کدئین بطور طبیعی در حدود نیم درصد در تریاک وجود دارد . بعد از جذب ، مقداری از کدئین تبدیل به مورفین شده و به گیرنده های عصبی مورفین می چسبد . مواد مصنوعی مانند متادون ، مپریدین و پنتازوسین هم به گیرنده های مورفین می چسبند . تغییر در گیرنده های مورفین در اثر تماس مداوم با مورفین موجود در تریاک صورت می گیرد و باعث ایجاد وابستگی می شود . با چهار بار استفاده مداوم از تریاک،تحمل شخص نسبت به آن بالا می رود اما برای ایجاد شدن علائم قطع دارو یعنی ایجاد وابستگی بدنی تعداد دفعات بیشتری لازم است .

نشانه های بالینی مصرف تریاک

اگر چه آلکالوئیدهای زیادی در تریاک وجود دارد و این روزها تریاک هایی که بدست مردم می رسد بسیار بسیار نا خالص است و هر گونه تظاهرات بالینی غیر مترقبه ای ممکن است با مصرف تریاک های ناخالص اعم از مرگ ناگهانی ، سکته قلبی و مغزی، استفراغ ، سردرد ، سرگیجه ، جنون آنی و روان پریشی اتفاق بیفتد، با این وجود نشانه های بالینی مورفین را می توان بعنوان الگویی برای بقیه مواد خانواده تریاک بکار برد . تسکین ، چرت زدن ، تغییرات خلقی و ابری شدن قوای مغزی بدنبال استفاده از 5 تا 10 میلی گرم مورفین به وجود می آید . اثرات تسکینی، بیست دقیقه بعد از تزریق سیاهرگی یا یک ساعت بعد از تزریق زیر جلدی به حداکثر خود می رسد و چهار تا شش ساعت بسته به نوع ماده مخدر، مقدار آن و تاریخچه قبلی دریافت دارو طول می کشد . علائم دیگر شامل احساس گرما، سنگینی دست و پا و خشکی دهان است . صورت و بخصوص بینی ممکن است به خارش بیفتد و برافروخته شود که شاید بخاطر آزاد شدن هیستامین باشد . بعضی از بیماران دچار سرخوشی می شوندکه ممکن است ده تا سی دقیقه طول بکشد . در کسانی که تریاک یا هرویین را به صورت تزریق سیاهرگی استفاده می نمایند، یک احساس اوج آنی به آنها دست می دهد که به سبب سریع رسیدن مواد به مغز است . اثر ضد درد مورفین انتخابی است . در واقع آستانه تحریک انتهای عصبی به تحریک دردناک تغییری پیدا نمی کند و انتقال عصبی درد هم بدون تغییر باقی می ماند . تنها درد و حس درد است که تحت تاثیر قرار می گیرد و در واقع بیمار نسبت به درد بی تفاوت می شود . بسیاری از افراد که اولین بار تریاک را تجربه می کنند، نه تنها سرخوش نمی شوند بلکه حالشان بد می شود و تهوع و استفراغ پیدا می کنند . مورفین تضعیف کننده دستگاه تنفسی است و این عمل را با اثر مستقیم بر روی مرکز تنفسی در ساقه مغز اعمال می کند . در انسان ، مرگ در اثر زیادی مصرف تریاک تقریبا" همیشه به سبب ایست تنفسی است . تغییر در فشار خون ، ضربان قلب و گردش خون مغز هم ممکن است ایجاد شود که در مقایسه با تغییرات تنفسی اهمیت زیادی ندارد . مرگ ناگهانی با مصرف مقادیر ناچیزی از تریاک به سبب بوجود آمدن واکنشهای حساسیتی، شوک آنافیلاکتیک و ورم ریه ها ممکن است اتفاق بیفتد . اثرات دیگر مورفین شامل تنگ شدن مردمک چشم ، انقباض عضلات صاف مانند عضله رحم و مجاری صفراوی و یبوست است .

مسمومیت با تریاک

مسمومیت با تریاک که بعد از مصرف مکرر آن اتفاق میفتد ، بصورت تغییرات خلقی ، خواب آلودگی ، اختلال در تکلم ،اختلال در حافظه و از بین رفتن حضور ذهن ، خود را نشان می دهد . اگر مقدار تریاک خیلی زیاد باشد ، حیات شخص را به مخاطره می اندازد که از علائم آن می توان به عدم پاسخ به تحریک دردناک ، اغماء ، تنفس ضعیف ، سرد شدن بدن ، کاهش شدید فشار خون ، شوک و کند شدن ضربان قلب اشاره کرد . مرگ معمولا" در اثر ایست تنفسی است . استفاده تریاک همراه با الکل نیز می تواند بسیار خطرناک باشد.

نشانه های بالینی قطع مصرف تریاک

علاعم قطع مورفین معمولا" در خلال شش تا هشت ساعت بعد از آخرین مصرف ، در کسی که یک تا دو هفته بطور مداوم از تریاک استفاده نموده باشد ، بوجود می آید . این علائم در روز دوم و سوم به حداکثر میزان خود می رسد و در خلال هفت تا ده روز به تدریج کم می شود . علائم قطع متادون معمولا" یک تا سه روز بعد از آخرین مصرف شروع شده وده تا چهارده روز کامل می شود . به عنوان یک اصل کلی ، موادی که طول مدت اثرشان کوتاه تر است علائم قطع شدیدتر و کوتاه مدت تری ایجاد می کنند و آنهایی که طول مدت اثرشان طولانی تر است ، علائم قطعشان خفیف تر و طولانی تر است . بسیاری از علائم قطع تریاک شبیه به افزایش فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک در بدن است . علائم قطع تریاک عبارتند از : درد عضلانی شدید ، استخوان درد ، اسهال شدید ، شکم درد ، آب ریزش بینی ، اشکریزش ، سیخ شدن موهای بدن ، خمیازه کشیدن مکرر ، گشاد شدن مردمک چشم ، بالا رفتن فشار خون ، بالا رفتن تعداد ضربان قلب ، به هم خوردن تنظیم سیستم حرارتی بدن که شامل تب هم می شود . یک معتاد بندرت در اثر ترک اعتیاد می میرد ، مگر اینکه از قبل به یک بیماری شدید جسمی مانند بیماری قلبی مبتلا باشد . حالتهایی مانند بی خوابی ، کند شدن  تعداد ضربان قلب ، تغییرات حرارت بدن و ولع شدید برای استفاده مجدد از تریاک ممکن است تا ماه ها بعد از قطع مصرف تریاک در بدن باقی بماند . علائم دیگر قطع تریاک شامل : بیقراری ، تحریک پذیری شدید ، افسردگی ، لرزش اندامها ، ضعف شدید بدن ، تهوع و استفراغ است . بیشتر علائمی که برای قطع تریاک ذکر شد ، حالتی شبیه به تصویر بالینی بیماری آنفلوآنزا می باشد .

درمان اعتیاد به تریاک

برای درمان اعتیاد به تریاک علاوه بر درمان دارویی ، روان درمانی هم لازم است. معمولا" افرادی که بطور دراز مدت به تریاک وابسته اند ، بیشتر مناسب برای درمان دارویی هستند ولی در مورد افرادی که مدت کوتاهی از اعتیادشان می گذرد روان درمانی موثرتر است. اساس درمان دارویی اعتیاد به تریاک ، بر سم زدایی تدریجی استوار است . دارویی که برای سم زدایی تریاک بکار می رود ، می بایست خصوصیات زیر را داشته باشد :

1-طولانی اثرتر از تریاک باشد . 2-از راه خوراکی قابل استفاده باشد . 3- از لحاظ شیمیایی به تریاک شبیه باشد . 4- بیمار را به خود جذب کند تا دیگر سراغ تریاک نرود . در صورت دارا بودن این خصوصیات ، می توان دارو را آرام آرام کم کرده و سپس آن راقطع نمود . متادون یک داروی بسیار مناسب برای ترک اعتیاد به تریاک است . طول مدت اثر متادون از 24 ساعت هم بیشتر است . اگر چه متادون هم خود یک داروی مخدر است و با قطع آن بیمار دچار علائم قطع می شود ، اما کم کردن تدریجی آن از تریاک و هرویین راحت تر است . اخیرا" کلونیدین که یک داروی ضد فشار خون است و روی دستگاه اعصاب مرکزی اثر نموده و اثر سمپاتیک را کم می کند ، مورد استفاده قرار گرفته است . چون کلونیدین از ترشح نور اپی نفرین جلوگیری می کند ، باعث می شود که علائم پر کاری سمپاتیک که در اثر قطع تریاک ایجاد می شود ، بوجود نیاید .

مزایای متادون  این است که : 1- شخص بیمار از کشیدن تریاک دست بر می دارد . 2- متادون سرخوشی کمی ایجاد می کند . 3- متادون بندرت باعث خواب آلودگی و چرت زدن می شود . 4- متادون از افسردگی بیمار جلوگیری می کند . 5- مهمتر از همه اینکه متادون به شخص اجازه می دهد تا به فعالیت های روزانه خود ادامه دهد و مرتکب کارهای خلاف برای بدست آوردن مواد مخدر نشود . در کنار سم زدایی با متادون (درمان دارویی) ، روان درمانی و گروه درمانی نیز بایستی صورت پذیرد زیرا در حالی که ترک اعتیاد و سم زدایی تریاک از بدن بسادگی صورت می گیرد ، اما بازگشت مجدد به اعتیاد به طور قابل توجهی زیاد است .

گروه درمانی

در این روش اشخاصی که برای ترک اعتیاد دور هم جمع می شوند ، همه دچار یک بیماری بنام اعتیاد هستند . برای پیوستن به این گروه شخص باید انگیزه قوی برای ترک اعتیاد داشته باشد . داشتن سرگرمی های سالم و ایجاد اعتماد به نفس از عوامل بسیار مهم در ترک اعتیاد است . روش مراکز درمانی بیماری اعتیاد هم اغلب بر گروه درمانی استوار است .